DTÖ’nün Geleceği ve Diğer Konular – İstemi Parman http://istemiparman.com.tr DIŞ TİCARET Fri, 19 Aug 2016 15:33:24 +0000 tr-TR hourly 1 https://wordpress.org/?v=4.4.4 Doha Kalkınma Gündemi http://istemiparman.com.tr/doha-kalkinma-gundemi/ http://istemiparman.com.tr/doha-kalkinma-gundemi/#respond Sun, 02 Mar 2014 15:57:26 +0000 http://istemiparman.com.tr/?p=226 Müge ÖZTÜRK

 

 

İÇİNDEKİLER

Sayfa No.

ÖZET………………………………………………………………………………………..ii

İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………………iii

Giriş………………………………………………………………………..1

1.DOHA’ nın Ortaya Çıkışı………………………………………….2

2. Müzakereler ve DOHA……………………………………………3

2.1.DOHA’dan Önce………………………………………………………………………………………..4

2.2.DOHA ve Müzakerelerin Değerlendirilmesi ……………………………………………..4

3.DOHA Yolunda AB Hedefleri…………………………………..9

4.DOHA Yolunda Alınan Tedbirler……………………………..10

5.DOHA üzakerelerinde Son Durum……………………………11

5.1.Doha’ da Sonuca Gelinememesinin Nedenleri……………………………………………..11

5.2.Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinin Değerlendirilmesi……………………..12

Sonuç……………………………………………………………………….14

Kaynakça…………………………………………………………………..15

GİRİŞ

Yapılan bu çalışmada amaç; 2001 yılında Katar’ın başkenti Doha’ da düzenlenen DTÖ 4. Bakanlar Toplantısında başlatılan kalkınma müzakeresinin incelenmesidir.

Çalışmanın başında DOHA’ nın ortaya çıkışından bahsedilirken, müzakerenin ilgilendikleri konuların neler olduğuna yer verilmiştir ve açıklayıcı olması açısından DOHA öncesinde ve sonrasında gerçekleştirilen müzakerelere değinilmiştir.

DOHA’ dan önce gerçekleştirilmiş olan müzakerelerin başarısız olması, Doha Müzakerelerine“Doha Kalkınma Gündemi” denilmesinin nedeni, bunun altında yatan nedenlerin neler olduğu ve zamanla Kalkınma Gündeminin hedeflenen amaçlara uymaması ve gelinen sonuç detaylı olarak incelenmiştir.

Diğer bir bölümde Doha Kalkınma Gündemi Müzakereleri yolunda AB’nin hedeflerinin ne olduğuna yer verilmiştir. Ayrıca Doha Müzakereleri yolunda alınan tedbirlerin neler olduğu da araştırılmıştır.

Son olarak müzakerelere etki eden dış etkenlerin bir kısmına yer verilirken Doha Müzakerelerinde ki son durumdan ve sonuca gelinememesinin nedenlerinden bahsedilmiştir.

1. DOHA’ NIN ORTAYA ÇIKIŞI

1995 yılında yürürlüğe giren DTÖ Tarım Anlaşması, tarım ürünleri ticaretini düzenleyen ve bu ticareti etkileyen destekleme tedbirleri için yeni kuralları yürürlüğe koymuştur. Bağlayıcı nitelikteki bu kurallar 1995 yılından başlayarak 2004 yılına kadar sürmektedir. DTÖ nün Tarım Anlaşması’nın 20 maddesine istinaden ek kuralların yürürlüğe konulması ve bu amaçla 1999-2000 döneminde yeni bir müzakere döneminin başlatılması öngörülmüştür. Bu öngörü ışığında 2001 yılında Doha’da düzenlenen DTÖ Bakanlar Toplantısında bu müzakerelerin başlatılması karara bağlanmıştır.[1]

DOHA Raund 2001 yılında 11 Eylül saldırılarının hemen ertesinde adeta uluslar arası toplum dayanışmasının her şeye rağmen devam edeceğinin bir sembolü olarak başlamış ve halen geçerliliğini koruyan ticari bir müzakeredir. Amacı küresel ticareti artıracak düşük ticaret tarifeleri sağlamaktır.[2] Bu müzakere, geçmiş küresel müzakerelerden daha geniş ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarını göstermeyi amaçlıyor.[3]

Müzakerelerin ilgilendikleri konular;

-Tarım alanındaki devlet yardımlarını düzenlemek

-Küresel pazarlara ulaşımı geliştirmek

-Global ekonomideki yeni liberalleşmenin gelişmekte olan ülkedeki sürdürülebilir ekonomik büyümeye saygı duyması gerekir.[4]

2. MÜZAKERELER ve DOHA

İlk toplantı 2001’de DOHA-KATAR da yapılmıştır. Daha sonrakiler Cancun, Meksika (2003) ve Hong Kongda (2005) yapılmış devamında da Paris, Fransa (2005) Potsdam, Almanya (2007) ve Cenevre, İsviçre (2004-2006-2008) yapılmış. [5]

9-14 Kasım 2001 tarihinde Katar’ın başkenti Doha’da DTÖ bünyesinde IV. Bakanlar Konferansı ile başlatılmış olan ve Doha Kalkınma Gündemi olarak adlandırılan yeni ticaret müzakereleri turu başlatılmıştır .[6]

Bu kalkınma gündemi daha sonradan Doha Ticaret Müzakereleri adıyla anılmaya da devam edilmiştir. Devlet Bakanı Kürşat Tüzmen’in açıklamalarına göre özellikle gelişmekte olan ve en az gelişmiş ülkelerin kalkınma hedeflerini merkezine alan Doha ticaret müzakerelerinin, bugüne kadar, oldukça iddialı bir çerçevede yürütüldüğü söylenmektedir.[7]

DOHA Round DTÖ üyeleri arasında ticaret görüşmelerinin son turudur. Amacı, düşük ticaret engellerinde ve revize edilmiş ticaret kuralları getirilmesi yoluyla uluslararası ticaret sisteminde büyük reform sağlamaktır. Çalışma programı, ticaretin yaklaşık 20 alanını kapsamaktadır. Temel amacı, gelişmekte olan ülkelerin ticaret umutlarını artırmak olduğu için Doha Kalkınma Gündemi olarak bilinmektedir.[8]

Doha Bakanlar Deklarasyonu tarım, hizmetler ve daha önce başlayan bir fikri mülkiyet başlığı da dahil olmak üzere müzakereleri için yetki verdi. Doha’da bakanlar, aynı zamanda gelişmekte olan ülkelerin mevcut DTÖ anlaşmalarının uygulanmasında karşılaşılan sorunların nasıl ele alınacağı konusunda bir kararı onayladı.[9]

Temmuz 2008 müzakereleri ithalat kuralları sonucunda anlaşmazlıkla sonuçlandı. anlaşmazlıktan dolayı pazarlıkların 2009’a kadar sürmesi beklenmiyordu. 2008 itibariyle endüstriyel tarifeler ve tarife dışı engeller üstüne olan görüşmeler riskli bir hal almıştır. ABD ve AB arasında tarım sübvansiyonları konusunda anlaşmazlık bulunmaktadır. Yinede ABD, ÇİN ve HİNDİSTAN arasında 2008 yılı sonunda anlaşmalar yapılmıştır. [10]

DOHA müzakereleri 5 grup halinde ve dünya ticaret örgütünün mevcut organları tarafından yürütülüyor. Müzakereler içinde konuşulan 5 konu: pazara giriş, gelişme sorunları, DTÖ kuralları, ticaretin kolaylaştırılması ve diğer sorunlar.[11]

2.1.DOHA’dan Önce

Doha’dan önce de tarım ve hizmet alanında ticaretle ilgili kurallar vardır, ama Uruguay Raundunda gerekli olduğu konuşulmuştur. Amerika’nın da içinde bulunduğu bazı ülkeler tarım ve hizmet sektörlerinde daha fazla serbest ticarete ulaşmak istiyorlardı. İlk görüşme Singapur’da yapıldı ve 4 konu Şeffaflık, Ticaretin Kolaylaştırılması, Ticaret ve Yatırım, Yatırım konuşulmuş ve bundan sonraki bütün görüşmelerin bu konuları kapsaması gerekiyordu. 1999 yılında Seattle, USA’de görüşme yapıldı (Millenium Round) ancak o sırada protesto gösterisi ve bazı olaylardan dolayı görüşmelerin 2001 e kadar yapılmamasına karar verilmiştir. Bazı yetkililer çok taraflı ticaret müzakerelerinin ekonomik durgunluk ve terörizm (11 eylül saldırısı Amerika) yüzünden zayıflamış dünya ekonomisini canlandırabileceğini düşünmüştür.[12]

2.2.DOHA ve Müzakerelerin Değerlendirilmesi

Singapur Aralık 1996

DTÖ’nün kuruluşundan sonra yapılan ilk Bakanlar Konferansı Başta AB olmak üzere gelişmiş ülkeler tarafından Singapur konularının (yatırımlar, rekabet, kamu alımlarında şeffaflık ve ticaretin kolaylaştırılması) gündeme alınması isteği belirdi. Çalışma standartlarına ilişkin talepler kabul görmedi. Singapur, mevcut DTO anlaşmalarında denge sağlanmasını isteyenlerle, yeni gündem konularını önerenlerin bir mücadelesiydi.

Cenevre Mayıs 1998

Mütevazi adımlar sonrası gevşek bir Bakanlar Konferansı metni ortaya çıktı. Ticaret gündemi için zayıf bir uzlaşı imkanı oluştu. 1999 Mayıs yeni DTÖ Genel Direktörü seçiminde gelişmiş ülkeler ile GYÜ’ler arasındaki uzlaşmazlık Moore ve Supachaiarasındaki dönüşümlü sistemle çözüldü.

Seattle Kasım-Aralık 1999

Tarafların arasında derin ayrılıklar sonucu Konferans sonuçsuz kalıyor. Bakanlar bildirgesi imzalanamadı. DTÖ sonrası süreçte ilk temel sorun belirmiş oldu. DTÖ ve küreselleşme karşıtı gösteriler toplantıya ve dünya ticaret sistemine damgasını vurdu. 11 Eylül 2001 sonrası müzakerelerin devam etmesinin istikrar ve kalkınma hedefleri için önemli olduğu görüşü yaygınlaştı.

Doha Kasım 2001

Yeni bir ticaret turu kararı alındı. İktisadi büyüme ve kalkınmaya vurgu yapan Doha Bildirgesi kabul edildi. Doha Kalkınma Gündemi’nin bir ‘çalışma programı’ (21 konuyu kapsayan) getirmesi kabul edildi. Doha Turunun 2004 sonunda bitmesi öngörüldü. 1 Şubat 2002 Ticaret Müzakereleri Komitesi’nin ilk toplantısı yapıldı. Çin’in DTÖ üyeliği kabul edildi.[13]

Doha’da varılan mutabakat uyarınca, bu alanlardaki müzakereler tek bir paketin (Single Undertaking) kabul edilmesi suretiyle sonuçlandırılacaktır.Öte yandan, kamu sağlığının korunması bağlamında ilaç patentlerine sağlanan korumanın gelişmekte olan ülkeler lehine esnetilmesi konusuna verilen özel önem nedeniyle, Doha’da ayrı bir deklarasyona konu teşkil eden “TRIPS ve Kamu Sağlığı”na ilişkin müzakerelerin de 31 Aralık 2002 tarihine kadar bitirilmesi, tarım müzakerelerinin “modaliteleri” üzerinde de 31 Mart 2003 tarihine kadar mutabakat sağlanması öngörülmüştür.Ve 1 Şubat 2002 tarihinde, başkanlığı DTÖ Genel Müdürünce deruhte edilen Ticaret Müzakereleri Komitesi (TMK) oluşturulmuştur. [14]

Müzakerelerin özüne yönelik süreçte 3-4 Ekim 2002 tarihlerinde gerçekleştirilen dördüncü TMK toplantısında yeni bir aşamaya gelinmiş, üyelerin genel eğilimleri ve görüş ayrılıkları açık şekilde görülmeye başlanmıştır. Bu safhadan itibaren de müzakerelerde, ülkelerin tutumlarındaki farklılıklar nedeniyle tıkanmalar ortaya çıkmıştır. Doha’da öngörülen son tarihlere rağmen, “kalkınma” ile ilişkilendirilen bu müzakere alanlarındaki başarısızlık, GYÜ ve en az gelişmiş ülke(EAGÜ)lerin müzakerelere bakış açısını doğal olarak etkilemiştir. GYÜ ve EAGÜ’ler müzakerelerde önceliğin bu konularda olduğunu ısrarla vurgulamaktadır. Bu grupta yer alan ülkelerin, bu meseleler aşılmadıkça diğer müzakere alanlarında olası ilerlemeleri engellemeye çalışmaları beklenebilir.[15]

Cancun öncesi 2003

2003 Şubat Harbinson önerisi Tarım ve sanayi müzakereleri için sunulan taslak modaliteler kabul görmedi (Mart 2003).

2003 Nisan

Pamuk-4 (Afrika) ülkeleri tarafından gündeme getirilen ‘Pamuk İnisiyatifi’.

Gelişmekte olan ülkeler arasında G-20 grubunun oluşumu ve önemli bir müzakere gücü olarak belirmesi.[16]

Tarım; Hizmetler Ticareti; “Uruguay Raund” Anlaşmalarının Uygulanmasına İlişkin Konular (Implementation Issues); DTÖ Anlaşmalarının Gelişme Yolundaki Ülkeler (GYÜ) lehindeki “özel ve lehte muamele (Special and Differential Treatment-S&D) ” hükümlerinin gözden geçirilmesi; Sanayi Ürünlerinde Tarifelerin ve Tarife Dışı Engellerin Kaldırılması; DTÖ Kuralları (Anti-damping, Sübvansiyonlar ve Bölgesel Ticaret Anlaşmaları); Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları (TRIPS); Singapur Konuları (Yatırım, Rekabet, Kamu Alımları, Ticaretin Kolaylaştırılması); Anlaşmazlıkların Halli Mutabakatı (Dispute Settlement Understanding – DSU) ile oluşturulmuş olan Anlaşmazlıkların Halli Sisteminin iyileştirilmesi; Ticaret, Borç ve Finans; Ticaret ve Teknoloji Transferi. Ayrıca, “elektronik ticaret” konusunda halihazırda yürütülmekte olan çalışmalara devam edilmesi öngörülmüştür. Yukarıda belirtilen konular arasında bulunan ve “Singapur Konuları” olarak bilinen, yatırım, rekabet, kamu alımları ve ticaretin kolaylaştırılması konularında iki safhalı bir yaklaşım benimsenmiş, ilk iki yıl yürütülecek müzakerelerle bu dört konuya ilişkin bazı ilke, kural ve ilkelere açıklık kazandırılması, bu konudaki gelişmeler ışığında 10-14 Eylül 2003 tarihlerinde Meksika Cancun’da yapılacak V. Bakanlar Konferansında alınacak karar doğrultusunda bir anlaşma taslağının kaleme alınmasına yönelik çalışmalara başlanılması benimsenmiştir.[17]

Cancun Eylül 2003 alınması sonrası

Bakanlar Konferansı başarısızlıkla sonuçlandı. Derbez Metni resmi bir statüsü olmamakla birlikte Konferans metni olarak tarım konusunda bir uzlaşı arayışı amacıyla sunuldu. Bu metin resmen kabul görmemiş olmakla birlikte sorunlar konusunda önemli bir mütalaa getirdi. Singapur konuları gündeme (Çalışma Programına) alınmadı.[18]

Diğer taraftan, Doha “raund”unun kilit müzakere alanı olan tarımda 31 Mart 2003 son tarihine kadar modaliteler üzerinde anlaşma sağlanamamış olması da hayal kırıklığına yol açan son gelişme olmuştur. Doha turunun anahtarının tarım müzakereleri olduğu ve tarım müzakerelerinde ilerleme olmadan Doha müzakere turunda başarıdan söz edilemeyeceği herkes tarafından kabul edilmektedir.Tarım Komitesi Özel Oturumu Başkanının 17 Şubat 2003 tarihinde yayınlanan “modalitelere dair ilk taslağı” büyük bir tartışma başlatmış, özellikle AB, Japonya ve İsviçre bu taslağı kabul edilemez nitelikte bulduklarını açıklamışlardır. Bilahare modalitelerin ikinci taslağı Başkan tarafından 18 Mart 2003 tarihinde yayınlanmış, ancak üyeler arasındaki derin görüş ayrılıkları 31 Mart 2003 tarihine kadar giderilememiştir. Tarım müzakereleri modalitelerinde belirlenmiş süreye uyulamaması zincirleme etki ile diğer müzakere alanlarını ve belirlenmiş süreleri de doğal olarak etkileyecektir. Öte yandan, hizmetler ticareti alanında ilk tekliflerin 31 Mart 2003 tarihine kadar sunulması, DSU’daki değişikliklerin Mayıs 2003’e kadar sonuçlandırılması, “tarım dışı ürünlerde pazara giriş müzakerelerinde” modalitelerin de yine Mayıs ayında kabulü gerekmektedir. 2 Nisan 2003 tarihi itibariyle hizmetler ticareti alanındaki ilk teklifleri sadece 16 ülke sunabilmiştir.[19]

Temmuz Paketi 2004

Temel müzakere konularında (tarım, NAMA, hizmetler ve ticaret kolayl.) temel oluşturacak çerçeve kararı alındı: Tarımda ihracat sübvansiyonlarının kaldırılması; iç desteklerin amber ve mavi kutu dahilinde azaltılması; tarımda tarifelerin kapsamlı şekilde ve sanayi ürünlerinde doğrusal olmayacak şekilde (non-linear) azaltılması önerildi. Hindistan ve Brezilya (G-20 grubu üyeleri) AB ve ABD ile birlikte 4 büyük müzakereci ülke olarak ortaya çıktı (G-4). Ancak müzakerelerde kısıtlı bir ilerleme sağlandı. Temmuz – Ekim 2005 karşılıklı öneriler (G20, ABD, AB, G10) yapıldı ancak önemli bir ilerleme kaydedilemedi. 1 Ocak 2005 Doha Turu’nu tamamlamak için

başlangıçta kabul edilen ‘son tarih’ (deadline) tutturulamadı.

Hong Kong Aralık 2005

Taraflar arasındaki farklılıkların giderilmesi mümkün olamadı. TRIPs – kamu sağlığı konusunda uzlaşı sağlandı. Yeni modalitelerin (Tarım ve NAMA) 30 Nisan 2006’ya kadar oluşması kararı alındı. Tüm ihracat sübvansiyonlarının 2013’e kadar kaldırılması kararı alındı. ‘Kalkınma’ üzerine yeniden odaklanmaya yönelik bazı adımlar atıldı:

– EAGÜ ürünlerine tarife ve kotasız giriş imkanı

– Ticaret için Yardım (Aid for Trade) paketi

– pamuk ihracat sübvansiyonlarının kaldırılmasının kabulü

2006 Temmuz

Davos mini-Bakanlar toplantısında taraflar uzlaşamadı (Ocak 2006) P. Lamy’nin müzakerelere ara verilmesi çağrısı üzerine müzakereler süresiz askıya alındı. AB’nin yeni ticaret stratejisine bir temel teşkil edebilecek ‘Küresel Avrupa’ belgesi Komisyon

tarafından sunuldu. 2007’de yapılması gereken DTÖ B. Konferansı başarısızlık ihtimali

nedeniyle gündeme getirilemedi.

2006 yılı Temmuz ayında askıya alınan müzakereler özellikle tarım ve tarım-dışı ürünlerde pazara giriş müzakerelerinde 2007 yılı başında tekrar ivme kazanmış 2008 yılı itibariyle de indirim taahhütlerine ilişkin taslak hükümler ortaya konulmuştur. Yıl sonuna kadar tarım ve tarım dışı ürünlerle ilgili müzakere modalitelerinin tamamlanması için kararlılık oluşmuş ancak uzlaşıya varılamamıştır. Modalitelere son halini vermek amacıyla Temmuz 2008’de yapılan Bakanlar Konferansından müspet bir netice alınamamış Temmuz Paketi, 2008 yılı Aralık ayında gözden geçirilmiş modalite metinlerinde temel alınmıştır.[20]

Müzakerelerin-askıya alınması sonrası

Temmuz 2007 taslak modaliteleri: Tarım alanında Tarım Komitesi Bşk. Falconer’in üye ülkelerin üzerinde uzlaşabilecekleri noktaları değerlendirdiği modaliteler ve müteakip toplam 16 ayrı çalışma belgesi oluştu. Haziran 2007’de G-4 Potsdam toplantısında sonuç alınamadı Şubat 2008 sonrası taslak modaliteleri Temmuz 2008 Paketi (Mini-Bakanlar toplantısı) Tarım ve NAMA modaliteleri için müzakerelerde ilerleme olmakla beraber sonuçlanamadı.[21]

Doha Konferansı’nda konsensüsü sağlayabilmek için verilmiş olan bazı ödünler ve bildirinin nihai şeklini alması için gözetilmeye çalışılan hassas dengeler de yeni turda bazı güçlüklere yol açmaktadır. Örneğin Doha’da müzakere alanlarının bir bütün teşkil ettiği kabul edilmiş (DSU hariç), tek paket esası benimsenmiş ve müzakerelerin tüm alanlarda 1 Ocak 2005 tarihinde tamamlanması hedef alınmıştır. Ancak diğer yandan, yeni “raund”un kalkınma öncelikli olacağının da altı çizilmiş, yeni turun adı dahi “Doha Kalkınma Gündemi” olarak belirlenmiş, “özel ve lehte muamele”, “TRIPS ve Kamu Sağlığı” ve “Uygulama” gibi konular öncelikli konular olarak vurgulanmıştır. GYÜ’ler de bundan güç almakta, kendileri için öncelik taşıyan konularda ön almasını beklemektedir. Gelişmiş ülke(GÜ)’lerin ise bu baskıyı hissettikleri, ancak bu aşamada ön almaktan kaçındıkları, müzakerelerin bütünlüğü ilkesine sarıldıkları görülmektedir. GYÜ’lerin Uruguay “Raund”dan kazançlı çıkmadıkları, dolayısıyla şimdi önce GÜ’lerin ne yapacağının görülmesi gerektiği anlayışının da yeni “raund”da GYÜ’leri daha katı bir tutuma sevkettiği görülmektedir. Doha’da yapılan Bakanlar Konferansı sonunda kabul edilen bildiri ve yeni ticaret müzakereleri için verilen yönerge bazı noktalarda oldukça karmaşık, farklı yorumlara yol açabilecek ve açıklık gerektiren hususları içermektedir. Bunun temel nedeni de belgenin çok farklı görüşleri ve çıkarları yansıtacak bir uzlaşı arayışında olmasıdır. Ayrıca, gelişmelerin ışığında, belirlenen son tarihlerin gerçekçi olmadıkları da ortaya çıkmaktadır.[22]

2009 yılının başından itibaren tarım ve tarım dışı ürünlerde müzakere modalitelerinin belirlenmesine engel olan alanların aşılması yönünde bir dizi toplantı gerçekleştirilmiştir. Krizin aşılması yönünde Doha Raundu’nun sonuçlandırılmasının önemine yönelik olarak başta G–20 olmak üzere, uluslararası ekonomik ve ticari gündem açısından son derece önemli platformlarda yapılan güçlü vurgu da etkisiz kalmıştır.[23]

3. DOHA YOLUNDA AB HEDEFLERİ

DOHA Kalkınma Gündemi Müzakereleri yolunda AB’nin hedefleri şunlardır;

-AB gelişmiş ülkelerden ve gelişen tehlike gösteren Çin, Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerden gümrük vergisini kesmek istemekte. Amaç; gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında ticaret yapmak. Bu, hem gümrük vergisini azaltmak hem de ticaret engellerini belirleme konusunda yaygın kuralları tartışmaktır.

-AB aynı zamanda DTÖ’daki endüstriyel ürünlerin üretimini saptıran sübvansiyonların kurallarını geliştirmek ve açıklamak istemektedir.

-AB tarım sektörü için tarım sübvansiyon programlarını onaylamıştır. DOHA’nın bir parçası olarak AB tarım gümrük vergisinden %60, tarımda ticaret saptıran sübvansiyonları %80 azaltmayı ve tarım ihracat sübvansiyonlarını elemeyi teklif etmiştir.

-AB ayrıca kendi tarımsal ihracatları için yeni pazarlar görmeyi istemekteydi. Servis ticareti için pazarlara erişim müzakerelerinde DOHA ticaret için oldukça büyük ve gerçek Pazar seçenekleri getirilmeliydi. Buna rağmen AB genel kısıtlayıcı kuralları kaldırmak veya sektörleri özelleştirme peşinde koşmadı ve AB aynı zamanda DTÖ üyelerini kültürel çeşitliliği terfi ettirmek için korumayı vaat etti.

-AB, DOHA müzakerelerinin bazı gelişim önlem paketlerini kabul etmesini istemiştir. Gelişmiş ülkelerde pamuk tarımcılarına, sübvansiyonlardan kaynaklanan ticaret çarpıklığını belirlemek için özel bir anlaşma ile, olabildiği kadar çok ülkenin az gelişmiş ülkelere ulaşmasını sağlamak. Fakir ülkelerin ticaret kapasitesi yaratması için, “ticaret için yardım paketi” fakir ülkelerin ülke ekonomilerine uzun dönem zarar vermeden DOHA anlaşmalarını uygulamaları için özel önlemler almaktadır.

-AB DOHA’nın bazı kurallar koymasını istiyordu. Bu kurallara göre devlet, ticareti savunma araçları kullanacaktı böylece suistimaller edilmeyecekti ve ticaretin rahatlaması için DTÖ kural kitabı tamamen güncelleştirilecekti.[24]

4. DOHA YOLUNDA ALINAN TEDBİRLER

Doha’nın uluslararası ticaretin daha fazla serbestleştirilmesi için alınan tedbirlerin temel yapı taşları şunlardır:

1.Serbest ticareti bozucu nitelikteki tarımsal desteklemelerin azaltılması,
2.Ticarette haksız rekabete neden olan ihracat teşviklerinin, belirlenecek bir süre sonunda kaldırılması,
3.Tarım ürünleri pazarının korunmasına yönelik gümrük vergilerinin azaltılması(yüksek vergilerin daha fazla, düşük vergilerin daha az oranda azaltılması).[25]

Gelişme Yolundaki Ülkelere (GYÜ), bu serbestleşme tedbirlerini daha az oranda ve daha fazla sürede yapma ayrıcalığı tanınmış, Çok Az Gelişmiş Ülkeler grubunda yer alan yaklaşık 50 yoksul ülke bu tedbirlerden muaf tutulmuştur. Alınan bu tedbirler ve Gelişmiş Ülkelerin ihracat sübvansiyonlarını azaltmaları, gümrük vergilerini indirmeleri ve iç desteklerini kısmaları sonucunda Türk tarım ürünleri dış pazarda avantaj elde etmiştir. Ülkemiz DTÖ sınıflamasında GYÜ’ler grubunda yer almaktadır. Ve bu nedenle GYÜ’lere tanınan ayrıcalıklardan yararlanacaktır.[26]

5. DOHA MÜZAKERELERİNDE SON DURUM

Doha Raundu, bugüne kadarki müzakere turlarının kapsam olarak en iddialısı olmakla birlikte kalkınma sorunlarını kapsayan ilk müzakeredir. Diğer yandan, müzakerelere katılan ülke sayısı da önemli ölçüde artmıştır. 1947 yılında GATT’a taraf olan ülkelerin sayısı23 iken Doha müzakere turuna 146 ülke katılmaktadır. Uzlaşıya varılamamasının nedeni üye sayısının artmış olmasıdır. Müzakerelere tesir eden bazı dış etkenler de bulunmaktadır:

Seattle Konferansı’nın başarısızlığından sonra Doha’da başarıya ulaşılmasındaki neden ABD ile AB arasında Ticaret Temsilcilerinin yakın ilişkilerinden kaynaklanan bir uyumdur ve ortak amaçları sayesinde liderliği üstlenmişlerdir. ABD ile AB’nin yeni müzakere turunda ciddi bir rekabet ve çıkar çatışması içine girdikleri ve uyuşmazlık sergiledikleri görülmektedir[27]

ABD ile AB arasındaki görüş ayrılıkları ve rekabet sürdükçe, Doha müzakere turunun tamamlanması beklenemez.[28]

5.1.Doha’ da Sonuca Gelinememesinin Nedenleri

Doha turu müzakerelerinde bir türlü sonuca gelinememesi konusunda ortaya çıkan bir takım görüşler bulunmaktadır.

-Küresel ekonominin aldığı şekil ve ülkelerin geleceğe yönelik beklentileri

-DTÖ’nün kurumsal ve anayasal yapısının da bir yansıması ile ilintili olması

-küresel gelişmeler karşısında üye ülkelerin ve hatta daha genel bir ifadeyle süreçteki tüm aktörlerin beklenti

ve amaçlarının farklı olması

– Doha Kalkınma Gündemi gibi iddialı bir gündemin üstelik daha önceki Uruguay Turunda olduğu gibi tek bir paket altında ele alınıyor olması

– üye sayısı ve niteliğinin artması

-üye ülkelerin göstermekte zorlandıkları karşılıklı hassasiyet ve anlayışları.[29]

Her ne kadar tüm tarafların isteklerini dikkate alacak kapsamda bir müzakere tabanı oluşturulmuş olsa da bu isteklerin karşı taraflarca yeterince içten algılanamaması ve artan DTÖ üye sayısı ile birlikte daha karmaşık ve zorlu dengelerin ve gruplaşmaların da oluşmasıyla, uzlaşıya varmak giderek güçleşmiş ve Doha Turu sonrası elde edilecek kazanımlar; ya da Turun başarısız olması halinde ortaya çıkacak risk ve maliyetler zaman zaman akıldan çıkar olmuştur. Nitekim, müzakerelerin çıkmaza girmesine yol açacak ayak diremeler, hatta bazen müzakerelerden çekilme tehditleri dahi olağan hale gelmiştir. Gerçi tüm bunları müzakerelerin gereği davranış kalıpları gibi algılamak mümkün olabilir, ama Doha Turunda diplomatik dengelerin üzerine çıkabilen tutum ve

taleplerin daha ciddi bir analizi gerekmektedir.[30]

Uzlaşmaya varılamamasının sebebi olarak gelişmekte olan ülkelerle gelişmiş ülkelerin istediği koşulların aynı olmadığına inanılıyor. Özellikle gelişmekte olan ülkeler yalnızca taleplerini dile getirerek anlaşmaya ikna olmamışlardır. Bu konularda gözlemlenen anlaşmazlıklar DTÖ’nün kuruluşundan beri yaşadığı en büyük sorun olarak biliniyor. Raundda sonuca varılamaması, gelişmekte olan ülkeler için zafer olarak algılanmaktadır çünkü gelişmekte olan ülkeler bir sonuca varılmasını istememekteler. Eğer müzakereler bir sonuca varırsa ABD ve AB ülkeleri bu durumdan fayda sağlayacaklar ve bir nevi sömürü yapacaklardır. Hatta “Doha Development Round” denilmesinin sebebi de gelişmekte olan ülkelere fayda gibi gösterilmektedir.Tarım üzerine olan konuşmalarda anlaşmazlık, gelişmiş ülkelerin tarım ihraç ettikleri için tarife indirimi istemeleriyle diğer ülkeleri de korumak istemeleriyle sonuçlanıyor. Asıl sorun ABD, Çin ve Hindistan’ın anlaşamamasından kaynaklanıyor ve bu ülkeler birbirlerini devamlı suçlamaktalar.[31]

Tarım: Tarım konusunda anlaşılamamasının nedeni; Amerika,Avrupa Ülkeleri ve Gelişmekte olan ülkelerden özelliklede Brezilya ve Hindistan ticaret bariyerlerini düşürmeleri konusunda ısrar ediyor çünkü bu ülkeler tarıma çok bağımlıdır, ülkenin %75 i tarımla geçiniyor.

Faydası: Bütün ülkeler DOHA Raunda başlarken ülkelerine ekonomik fayda getireceklerini düşünüyorlardı fakat anlaşmazlıklar ve sonuca varılamaması sonucunda beklentiler düşmektedir.[32]

5.2.Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinin Değerlendirilmesi

Müzakereler 7 sene sürdü .Ve müzakereler için ‘hiç kurumayan bir boyayı izlemek gibi’ denilmiştir. 2001 den beri gümrük vergilerinin kesilmesi ve sübvansiyonlar konuşuluyordu. 2005 Temmuzda umutlar Pascal Lamy tarafından kırıldı. 29 temmuzda fikirler değişti. Başlangıçta müzakere şefinin hırsı tarımsal ticaretteki bazı karışıklıkları düzeltti. Geçici bir düzenleme olması hedeflensede bu vergileri uzun dönemli destekleyenler haline dönüştü. Özellikle de şeker gibi ürünler için DOHA üyeleri reform yapmak konusunda anlaştılar sadece nasıl yapacaklarına karar veremiyorlardı. Hindistan ithalat artışına yanıt olarak tarım tarifelerini yükseltmek istedi. Görünen o ki yüksek tarım fiyatlarına ulaşabilmek için tarımda serbest ticarettense tarımda özelleşmeye gidilmesi gerekiyor. Amerika kendi üreticilerinin ürettiği soya fasulyesinin Çin’e satımını arttırmak için ısrar etti (Çin Amerikadan, Amerikanın %40 soya fasulyesini ithalat ediyor). Çoğu gelişmekte olan ülke eski raundların adil olmadığına inanıyorlar. Zenginlerin tarım politikalarını biraz kısıtlarken fakirlere çok fazla engel geliyor DOHA raundda gelişmekte olan ülkeler haklarını istiyorlardı fakat başarısız oldular. Zengin ülkelerde tarım tarifeleri %15 den %11 e düştü. Kuzey Korede tarım tarifeleri 1960 yılında %50 lerdeydi zamanla bu oran 3 katına çıktı. Amerika zamanla pamuk sübvansiyonlarında ciddi bir azalmaya gitti. Genel olarak DTÖ’deki bu hayal kırıklığı yıpratıcı bir durumdur. Bu başarısızlıktan dolayı DTÖ’nun güç ve himayesini koruyup koruyamayacağı merak konusudur.[33]

2003 yılı öncesinde bir çok yazar ve Vural atlayın bir açıklamasında da dile getirdiği gibi;

“Yukarıda maruz gelişmeler Doha Raund’ unun zor ilerleyeceğini ortaya koymaktadır. Ancak kimi yazarlara göre karamsarlığa ve artan endişelere rağmen yeni müzakere turunun başarısızlıkla sonuçlanacağı şeklinde peşin bir hükme varmanın da yanıltıcı olacağı düşünülse dahi 2012 yılının ikinci yarısına gelinmiş olmasına rağmen Doha Müzakereleri henüz bir netlik kazanamamış olmakla beraber daha uzun yıllar bu şekilde devam edeceği tahmin edilmektedir. [34]”

2012 Mayıs itibariyle DOHA raundun geleceği belirsiz görünüyor.[35]

SONUÇ

Bu araştırmada Doha Kalkınma Turu Müzakereleri, Doha Kalkınma Gündemi adı altında 2001 yılında Doha’ da 4. Bakanlar Konferansı ile başlamıştır.

Doha Müzakerelerinin amacı düşük ticaret engelleri ve düzenlenen ticaret kuralları ile küresel ticarette yenilik sağlamaktır ve aynı zamanda gelişmekte olan ülkelerin ticaret umutlarını attırmak hedefi olduğu için Doha Kalınma Gündemi olarak bilinmektedir.

Doha Müzakereleri; pazara giriş, gelişme sorunları, DTÖ kuralları, ticaretin kolaylaştırılması ve diğer sorunlar olarak 5 konudan oluşur.

Kalkınma öncelikli olan Doha Kalkınma Gündeminde “özel ve lehte muamele”, “TRIPS ve kamu sağlığı” ve “uygulama” gibi konulara öncelik verilmesi GYÜ’ lerin lehine bir durum olmasının yanında GÜ’ ler için ise bir baskı konumundadır.

Doha Raund DTÖ üyeleri arasında ticaret görüşmelerinin son turu ve kapsam olarak en iddialısıdır.

2006 Temmuz Davos mini-bakanlar toplantısında taraflar uzlaşamadı ve müzakereler süresiz olarak askıya alındı ancak 2008 ve 2009 yıllarında özellikle tarım ve tarım dışı müzakerelerde pazara giriş konuları hız kazanmıştır. Doha Raund’ da gelişmekte olan ülkeler haklarını istiyorlardı fakat başarısız oldular.

2001 yılından itibaren süregelen Doha Müzakereleri 2012 yılında dahi henüz bir netlik kazanamamıştır ve uzun yıllar böyle devam edeceği düşünülmektedir.

KAYNAKÇA

Akman, M.Sait. “Dünya Ticaret Örgütü Doha Turu Çok Taraflı Ticaret Müzakereleri ve Türkiye”. Aralık 2008.(Çevrimiçi) http://www.tepav.org.tr/tur/admin/dosyabul/upload/dto_2008.pdf (ErişimTarihi:17.05.2012).

Tüzmen, Kürşat. “Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”. Durum Dergisi. (Çevrimiçi) http://www.turktrade.org.tr/tr/article/1550cea1-535a-45a1-aa7a-ff8a0e5b5cdf/doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.aspx (Erişim Tarihi: 17.05.2012).

T.C.Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı. “DOHA Ticaret Örgütü, DOHA Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum ve Geleceğe Dönük Beklentiler”. Ekim 2010. (Çevrimiçi) http://www.tobb.org.tr/DisTicaretMudurlugu/Documents/Duyurular/doha.pdf(Erişim Tarihi:24.05.2012).

T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. “DTÖ DOHA Kalkınma Gündemi, Tarım Müzakereleri Çerçeve Metninin Türk Tarımı Açısından Değerlendirilmesi”. (Çevrimiçi)http://www.tarim.gov.tr/E_kutuphane,dto_kalkinma_gundem.html (Erişim Tarihi: 17.05.2012).

“Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”. (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/dunya-ticeret-orgutu-_dto_-doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.tr.mfa, http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/ (Erişim Tarihi: 17.05.2012).

“Doha Development Round”. (Çevrimiçi) http://en.wikipedia.org/wiki/Doha_Development_ Round, html(Erişim Tarihi: 17.05.2012).

“The Doha Round”. (Çevrimiçi) http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/ (Erişim Tarihi: 17.05.2012).

“The Doha Round” (Çevrimiçi), http://www.wto.org/english/tratop_e/dda_e/dda_e.htm (ErişimTarihi:17.05.2012).

“The Doha Round…and Round…and Round”. Temmuz 2008. (Çevrimiçi). http://www.economist.com/node/11848592 (Erişim Tarihi: 18.05.2012).


[1] T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, “DTÖ DOHA Kalkınma Gündemi, Tarım Müzakereleri Çerçeve Metninin Türk Tarımı Açısından Değerlendirilmesi”, (Çevrimiçi)http://www.tarim.gov.tr/E_kutuphane,dto_kalkinma_gundem.html (Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 1.

[2]“Doha Development Round”, (Çevrimiçi) http://en.wikipedia.org/wiki/Doha_Development_Round, html(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

[3]“The Doha Round”, (Çevrimiçi) http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

[4] a.g.e.

[5]“Doha Development Round”, (Çevrimiçi) http://en.wikipedia.org/wiki/Doha_Development_Round, html(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

[6]“Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/dunya-ticeret-orgutu-_dto_-doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.tr.mfa, http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

[7] Kürşat Tüzmen, “Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, Durum Dergisi, (Çevrimiçi), http://www.turktrade.org.tr/tr/article/1550cea1-535a-45a1-aa7a-ff8a0e5b5cdf/doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.aspx (Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 1.

[8]“The Doha Round”, (Çevrimiçi), http://www.wto.org/english/tratop_e/dda_e/dda_e.htm (ErişimTarihi:17.05.2012),p. 1.

[9]a.g.e.

[10] “Doha Development Round”,a.g.e., p.1

[11] a.g.e.

[12] a.g.e.

[13] M.Sait Akman, “Dünya Ticaret Örgütü Doha Turu Çok Taraflı Ticaret Müzakereleri ve Türkiye”, Aralık 2008,(Çevrimiçi), http://www.tepav.org.tr/tur/admin/dosyabul/upload/dto_2008.pdf (ErişimTarihi:17.05.2012),s. 2.

[14] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, (Çevrimiçi)http://www.mfa.gov.tr/dunya-ticeret-orgutu-_dto_-doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.tr.mfa, http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 1.

[15] a.g.e.

[16] Akman, a.g.e.

[17] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, a.g.e.

[18] Akman, a.g.e.

[19] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, a.g.e.

[20]T.C.Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, “DOHA Ticaret Örgütü, DOHA Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum ve Geleceğe Dönük Beklentiler”, Ekim 2010, (Çevrimiçi)

http://www.tobb.org.tr/DisTicaretMudurlugu/Documents/Duyurular/doha.pdf, s.1.

(Erişim Tarihi:24.05.2012)

[21] Akman, a.g.e.

[22] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, a.g.e., s.s.1-2.

[23] T.C.Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, a.g.e.

[24] “The Doha Round”, (Çevrimiçi) http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

[25] T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, “DTÖ DOHA Kalkınma Gündemi, Tarım Müzakereleri Çerçeve Metninin Türk Tarımı Açısından Değerlendirilmesi”, (Çevrimiçi)http://www.tarim.gov.tr/E_kutuphane,dto_kalkinma_gundem.html (Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 1.

[26] a.g.e.

[27] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, (Çevrimiçi)http://www.mfa.gov.tr/dunya-ticeret-orgutu-_dto_-doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.tr.mfa, http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 2.

[28] a.g.e.

[29] M.Sait Akman, “Dünya Ticaret Örgütü Doha Turu Çok Taraflı Ticaret Müzakereleri ve Türkiye”, Aralık 2008,(Çevrimiçi), http://www.tepav.org.tr/tur/admin/dosyabul/upload/dto_2008.pdf (ErişimTarihi:17.05.2012),s. 3.

[30] Akman, a.g.e.

[31] “Doha Development Round”, (Çevrimiçi) http://en.wikipedia.org/wiki/Doha_Development_Round, html(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p.p. 1-5.

[32] a.g.e., p.5.

[33] “The Doha Round…and Round…and Round”, Temmuz 2008, (Çevrimiçi), http://www.economist.com/node/11848592 (Erişim Tarihi: 18.05.2012),p. 1.

[34] “Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Doha Kalkınma Gündemi Müzakerelerinde Son Durum”, (Çevrimiçi)http://www.mfa.gov.tr/dunya-ticeret-orgutu-_dto_-doha-kalkinma-gundemi-muzakerelerinde-son-durum.tr.mfa, http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/eu-and-wto/doha/(Erişim Tarihi: 17.05.2012),s. 2.

[35] “Doha Development Round”, (Çevrimiçi) http://en.wikipedia.org/wiki/Doha_Development_Round, html(Erişim Tarihi: 17.05.2012),p. 1.

]]>
http://istemiparman.com.tr/doha-kalkinma-gundemi/feed/ 0
DTÖ Çerçevesinde Uluslararası Ticaret ve Çevre İlişkisi http://istemiparman.com.tr/dto-cercevesinde-uluslararasi-ticaret-ve-cevre-iliskisi/ http://istemiparman.com.tr/dto-cercevesinde-uluslararasi-ticaret-ve-cevre-iliskisi/#respond Sun, 02 Feb 2014 16:03:18 +0000 http://istemiparman.com.tr/?p=231 Esra İRİÇ

 

 

GİRİŞ…………………………………………………………3

1.DIŞ TİCARET VE ÇEVRE İLİŞKİSİ………………………………4

1.1 Dış Ticaretin Büyültme Etkisi……………………..5

1.2Rekabetçi Etki……………………………………………………………6

1.3 Sürdürülebilir Kalkınma Üzerindeki Etkisi….8

2ÇEVRE İLE İLGİLİ ÖNLEMLERİN ULUSLARARASI TİCARETE ETKİSİ………………………………………………9

2.2Ürün Standartları………………………………………10

2.3Üretim Standartları……………………………………11

3DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ VE ÇEVRE…………………….14

3.2DTÖ Ticaret ve Çevre Komitesi…………………….14

3.3Çevre ile İlgili Başlıca DTÖ Anlaşmaları……….15

3.4Ticaret ve Çevre Müzakereleri……………………..18

SONUÇ……………………………………………………………………20

KAYNAKÇA……………………………………………………………..21

GİRİŞ

Çevre ve ticaret özellikle de uluslararası ticaret önemi gün geçtikçe artan uluslararası gündem konularındandır. Uluslararası ticaret, 6 trilyon$ yıllık hacmiyle, ekonomik kalkınmanın önemli öğeleri arasında yer alırken; ulusal ekonomiler yeni teknolojiler, uluslararası ticaret ve yatırımların önündeki azalan engeller, iletişim ve bilgi teknolojilerindeki gelişmelerle küresel ekonomiyle hızla bütünleşmektedir.

Yirminci yüzyılın son çeyreğinde uluslararası arenada iki önemli trend yükseliş göstermiştir. Bunlardan birincisi; dünya ölçeğinde sağlanan üretim artışı ile birlikte ülkeler arasındaki dış ticaretin artmasıdır. Böylece globalleşme süreci de hız kazanmıştır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması’nın(GATT) oluşturulması ile birlikte gerek gelişmiş, gerekse gelişme yolundaki ülkelerde dış ticaret üzerindeki engellerin kaldırılmaya başlanması ve dış ticarette sağlanan liberalizasyon birçok sektörde yerli sanayi uluslararası rekabetle karşı karşıya getirmiştir. Böylece firmalar, uluslararası arenada rekabetçi bir yapıya girmek zorunda kalmıştır.

Yükselen ikinci trend ise; çevre sorunlarının yerel ve ulusal bir sorun olmaktan çıkıp küresel bir boyut kazanması ile birlikte, çevre konusundaki duyarlılığın dünya ölçeğinde ve özellikle gelişmiş ülkelerde artmış olmasıdır. Çevrenin korunmasına yönelik duyarlılığın artması bir çok çevresel düzenlemeyi de beraberinde getirmiştir. Bu düzenlemeler, gerek ulusal ve gerekse uluslararası bazda ve sivil toplum örgütleri nezdinde firmaların üretim ve satış faaliyetlerini etkilemektedir. Birleşmiş Milletlerin 1972’deki Stockholm Çevre Konferansı’ndan 1992’deki Rio Zirvesi’ne kadar geçen süreçte ve daha sonraki dönemde uluslararası düzeyde, çevrenin korunmasına yönelik çok sayıda anlaşma yapılmıştır(örneğin, Biyolojik Çeşitlilik Anlaşması, Ozon Tabakasının İncelmesine Dair Montreal Protokolü, İklim Değişikliği Anlaşması gibi.). Ulusal düzeyde ise, çevrenin korunmasına yönelik yasal düzenlemeler hızla artarak, çevre mevzuatı ulusal hukukun önemli bir parçası haline gelmiştir.

Bu çalışmada çevre ve dış ticaret arasındaki ilişkiler bu iki açıdan ele alınacak ve bu konuyla ilgili temel kavramlara, uluslararası tartışma odaklarına ve uluslararası düzenleme yaklaşımlarına açıklık getirilmeye çalışılacaktır.

1.DIŞ TİCARET VE ÇEVRE İLİŞKİSİ

Çevre, ticaret, kalkınma, çevresel bozulma birbirinden ayrılabilecek konular değildirler. Ticaret ve çevre arasındaki karşılıklı ilişki, birisi hukuk ve politika diğeri de çevresel ve ekonomik olmak üzere başlıca iki düzlemde gerçekleşmektedir. Ekonomik faaliyetlerde, en basit çerçevede, girdi anlamında doğal kaynaklar ve bunların işlenmesi sürecinde enerji kullanılmakta, sonuçta belli miktar atık ve emisyon çevreye bırakılmaktadır. Ayrıca ticaret, hem üretim hem de tüketim süreçlerinde piyasanın çevresel konulara gösterdiği ilgiden de etkilenmektedir.

1960’lı yılların sonunda çevresel bozulmanın toplumların gündemine girmesiyle birlikte, çevre ve dış ticaret arasındaki ilişki ve bu ilişkinin ülkelerin rekabet gücü üzerinde yaratacağı etki, özellikle gelişmiş ülkelerde dikkatleri bu etkileşime çekti. Çevresel düzenlemelerin sıkı olduğu ülkelerdeki üreticiler, bu düzenlemelerin dünya piyasalarında rekabet güçleri üzerinde olumsuz etkiler yaratacağı endişesine kapıldı. Buna karşılık, çevresel düzenlemelerin yetersiz veya gevşek olduğu ülkelerdeki firmalar ve hükümetler, çevre konusunun dış ticarette yeni engeller oluşturacağını ifade etmektedirler. Bunların yanı sıra ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin yok olması vb. gibi ortak çevresel değerlerdeki bozulmalar nedeniyle son zamanlarda oluşan ulusal ve uluslararası kamuoyu, ülkeleri bu değerlerin korunması için, dış ticarette çevresel düzenlemeleri kullanmaya yöneltti.

Çevre ve dış ticaret arasındaki ilişki konusunda farklı görüşler vardır. Bazılarına göre, ticaretin genişlemesi gelirlerin artmasına ve teknolojinin yaygınlaşmasına neden olduğu için, gerek gelir artışı ve gerekse teknolojik gelişme, toplumların çevreyi koruma ve geliştirme kapasitelerini arttırır. İktisadi büyüme çevresel problemlerin çözümü için gerekli olan kaynağı ve isteği sağlar.

Yüksek gelir grubundaki ülkelerin halkı, düşük gelir grubundaki ülkelere nazaran çevrenin korunması konusunda daha eğitimli, daha duyarlı ve kaynakların bu yönde harcanması konusunda daha istekli olmaktadırlar. Bu nedenle, dış ticarette liberalleşme ile sağlanan iktisadi büyüme ve gelir artışı çevre üzerinde olumlu etkiler yaratır.

Buna karşılık diğer görüş sahiplerine göre ise, özellikle çevresel politikaların zayıf olduğu veya hiç olmadığı ülkelerde kısıtlanmamış bir dış ticaret, çevresel değerlerin daha fazla istismar edilmesine yol açacağından çevre üzerinde olumsuz etkiler yaratır.

Çevresel değerler fiyatlara yansıtılmadığında ticaretteki liberalleşme ülkenin toplam refahı üzerinde azaltıcı etkide bulunur. Çevre ve dış ticaret arasındaki etkileşimi söz konusu farklı görüşler açısından ele aldığımızda, bu ilişkiyi üç temel grupta inceleyebiliriz. Bunlar; “büyültme etkisi”, “rekabetçi etki” ve “kapalı ya da aşırı korunan piyasaların sürdürülebilir kalkınma üzerindeki Etkisi”dir.

1.1Dış Ticaretin Büyültme Etkisi

Dış ticaret, mal ve hizmet fiyatlarının çevresel değerleri yansıtmadığı durumda yani çevresel değerlerin fiyatlara dahil edilmediği durumda, çevre sorunlarının artmasında öncül bir rol oynar. Bu durum “büyültme etkisi” olarak adlandırılır.[1] Dış ticaretin çevresel sorunları “büyültme etkisi” söz konusu olduğunda ticaret, çevre sorunlarını oluşturan bir faktör olmayıp, sadece ülkedeki yetersiz çevre politikalarından dolayı bu sorunları arttırıcı bir rol oynar.

Çevresel düzenlemelerin yetersiz olduğu veya hiç olmadığı ülkelerde üreticiler bu tür sosyal maliyetlere katlanmak zorunda kalmadıklarından, hatta bazen sübvansiyonlar veya teşvikler yoluyla daha fazla çevresel kaynağın kullanılmasına yönlendirildiklerinden dolayı, dış ticaretin doğurduğu talep ve üretim artışı çevresel bozulmanın hızlanmasına yol açar. Örneğin, ihracata dayalı sanayileşme stratejisinin uygulandığı Tayland’da devlet, emisyon oranları ve diğer kirleticilere yönelik çevresel standartların uygulanmasında gevşek davrandığı için, hızla gelişen sanayi sektörünün doğurduğu tehlikeli atık miktarı 1990 yılında yıllık 1.9 milyon ton artış göstermiştir. 2001 yılı sonlarında tehlikeli atık miktarının 1990 yılına göre dört kat artış göstereceği tahmin edilmektedir.

Dış ticaret nedeniyle artan talep ve dolayısıyla artan üretim, çevresel düzenlemelerin yetersiz olduğu veya hiç olmadığı ülkelerde çevre sorunlarının da artmasına yol açar.[2]Bu durum “büyültme etkisi” olarak adlandırılır.

1.2Rekabetçi Etki

Dış ticaret, bir ülkenin çevresel standartları üzerinde iki tür baskı yaratır. Bunlardan birincisi, direkt yabancı sermaye yatırımlarının etkisi ya da dış piyasalardaki tüketicilerin tercihleri nedeniyle daha yüksek bir çevre standardı talebini kamçılayabilir. İkincisi ise ilkinin tam tersine, “kirlilik limanı” etkisi ile çevresel standartların düşürülmesine veya mevcut standartların gevşek ve yetersiz uygulanmasına yol açabilir. Bu iki etki bir arada “rekabetçi etki” olarak adlandırılır.

Rekabetçi etkiyi doğuran faktörlerden birisi yukarıda incelenen büyültme etkisidir. Şöyle ki, çevresel düzenlemeleri belirleyenler ve firmalar, uluslararası piyasalarda sağladıkları karşılaştırmalı üstünlüğün çevresel maliyetlerden kaçınılarak kazanıldığını düşündüklerinde, bu üstünlüğün sürdürülebilmesi için çevresel maliyetleri mümkün olabilecek en düşük düzeyde tutmaya çalışırlar. Bunu gerçekleştirmek için, mevcut çevresel standartların düzeyi düşürülür veya bunların uygulanmasında gevşek davranılır.

Sonuçta karşımıza çıkan durum “Kirlilik Limanı”dır. Kirlilik-yoğun sektörler çevresel maliyetleri düşük tutabilmek için çevresel standartların düşük olduğu veya uygulamaların gevşek olduğu bölge veya ülkeleri tercih ederler. Örneğin, gelişmiş ülkelerdeki kirlilik-yoğun sektörlerin önemli bir kısmı, çevresel standartların ve dolayısıyla çevresel maliyetlerin düşük olduğu gelişmekte olan ülkelere kaydırılmıştır.[3] Bu nedenle bu bölgeler “kirlilik limanı” olarak adlandırılır.

Ancak bu tercihlerde, işletmenin kurulmasında işgücünün niteliği, ücret düzeyleri, yatırımın güvenliği, yetenekli yöneticilerin varlığı, vb. gibi diğer faktörler de etkili olur. Çevresel maliyetler ise, bu faktörlerden yalnızca birisidir.[4]

Rekabetçi etkiyi doğuran ikinci faktör ilkinin tersine bir etki yaratarak, çevresel standartların iyileştirilmesini ve dolayısıyla çevresel sorunların azalmasını sağlar. Şöyle ki, uluslararası piyasalarda talep edilen malların çevre-dostu üretim süreçleri ile üretilmiş olması gerekliliği, yerli üreticileri üretim süreçlerinde çevre-dostu teknolojileri kullanmaya yöneltir. Böylece firmalar “yeşil-ürün”ler üretmek suretiyle uluslararası piyasalarda yeni bir rekabetçi üstünlük elde ederler.

Örneğin tekstil ürünlerinde, belirli zehirleri içerdiğinden dolayı çevreye zarar veren bazı boyaların üretimde kullanılmaması veya üretimde kullanılan pamuğun organik olarak yetiştirilmesi gibi taleplerde bulunmaktadırlar.[5]

Bu tür taleplerin yanısıra, çevresel standartların yükseltilmesine yönelik diğer bir baskı türü de eko-etiketlemedir. Firmaların eko-etiket belgesini alabilmesi belirli kriterlere bağlıdır. Bu kriterlerin en önemli özelliği ise, çevrenin korunmasına yönelik olmasıdır. Eko-etiketlemenin yaygın olduğu ve tüketici tercihlerinin de bu tür mallara yöneldiği ülke piyasalarına ihracat yapabilmek veya bu piyasalardaki pazar paylarını arttırabilmek için firmalar, eko-etiketlemenin gerektirdiği belirli çevresel standartlara uymak zorunda kalır. [6]

Örneğin, Almanya’ya ihracat yapan firmalar sattıkları ürünleri paketlemesini %100 geri-dönüşümlü malzemeleri kullanarak yapmak zorundadırlar. [7]Bu standardı yakalamayan firmaların Almanya’ya ihracat yapma imkanı oluşmaz.

1.3Sürdürülebilir Kalkınma Üzerindeki Etkisi

Çevre ve dış ticaret arasındaki etkileşimin üçüncüsü piyasaların dışa kapalı yada korunan bir piyasa olması durumunda ortaya çıkar. Kapalı ya da aşırı korunan piyasalar sürdürülebilir kalkınma üzerinde iki yoldan olumsuz etki yaratır. Bunlardan birincisi, ülkedeki kirletici ve etkin olmayan sektörlerin korunması nedeniyle sürdürülebilir kalkınmanın engellenmesi, diğeri ise kapalı ya da aşırı korunan piyasalar diğer ülkelerin ihracatını kısıtlamak suretiyle sürdürülebilir kalkınmanın gerçekleştirilmesini engeller.[8]

İlk durumda, verimsiz ve kirletici üretim faaliyetlerinin yurtdışı rekabete karşı korunması sonucunda sürdürülebilir kalkınmanın gerçekleşmesi engellenir. Örneğin Amerikan çelik endüstrisi, Japon çelik endüstrisine göre üretimde daha fazla enerji tüketmekte olup, korumacı duvarlar ile korunmaktadır. Sonuçta, Amerikan tüketicisi daha yüksek çelik fiyatı ve daha yüksek vergiler ödediği gibi, aşırı enerji kullanımı sonucu ortaya çıkabilecek çevresel sorunlara da katlanmak zorunda kalır.[9]

İkinci durumda ise, kapalı ya da korunan piyasalar diğer ülkelerin ihracatını kısıtlamak suretiyle bu ülkelerde sürdürülebilir kalkınmanın gerçekleşmesini engeller. Örneğin Çok Elyaflılar Anlaşması, gelişmiş ülkelere yapılan tekstil ürünleri ihracatını etkin bir şekilde sınırlamıştır. Söz konusu bu anlaşma uzun yıllar boyunca özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınmalarını olumsuz yönde etkilemiştir.

Kanada’da yapılan bir çalışmaya göre, Kanada’nın taraf olduğu Çok Elyaflılar Anlaşması nedeniyle Bangladeş’in ekonomik kaybı, Kanada’nın Bangladeş’e vermiş olduğu resmi kalkınma yardımlarından daha fazla olmuştur.

2.ÇEVRE İLE İLGİLİ ÖNLEMLERİN ULUSLARARASI TİCARETE ETKİSİ

Küresel bir sorun haline dönüşen çevresel bozulma çevrenin korunması için yürütülecek uluslararası işbirliği çerçevesinde ve karşılıklı görüşmeler yolu ile çözümlenme yerine, bazı ülkeler-özellikle gelişmiş ülkeler- bu sorunların çözümünde ticari yaptırımlar ve diğer kısıtlamalar gibi daha etkin yaklaşımları tercih etmektedir. Bu yaklaşımı benimseyen ülkeler, uyguladıkları ticari yaptırımlar yoluyla; (i) kendi ulusal sınırları dışındaki doğal çevrenin korunması ve (ii) ülkelerin uyguladıkları çevresel standartların farklı olmasından doğabilecek rekabet avantajını ortadan kaldırmayı hedeflerler.

Ancak, uluslararası ticaretin yasal sistemini oluşturan mevcut GATT/WTO kuralları, ülkelerin ulusal çevre politikalarına dayalı olarak diğer ülkelerin piyasaya girişini engelleyici yaptırımlar uygulamasını ve rekabetçi endişelere dayalı olarak tek taraflı yaptırımlara yönelmesini yasaklamaktadır.[10]

GATT/WTO sisteminin bir parçası olan Ticarette Teknik Engeller Anlaşması(TBT), ithal edilecek ürünlere uygulanacak standartların uluslararası nitelikte olmasını, uluslararası standartların mevcut olmaması durumunda bu standartların ülkelerce, bilimsel bilgi ve kanıtlara dayanarak ve gereksiz ticari engel yaratmayacak şekilde hazırlanmasını öngörmektedir.

Diğer taraftan bir çok ülke, Rio Deklarasyonu’nda da yer alan “ihtiyat prensibine” dayalı olarak yapmış oldukları risk değerlemesi çerçevesinde kendi ulusal standartlarını oluşturmakta ve bu standartları uluslararası ticarete de uygulamaktadır. Ancak, hazırlanan ulusal standartlar dış ticarette bir engel olarak kullanılabilmektedir.

2.1Ürün Standartları

Ürün standartları; ürünün şekil, kalite, içerik, kullanım, atık, ambalaj ve etiketine ilişkin tüm kriterleri kapsar. Çevrenin korunmasına ilişkin ürün standartları ise, ürünün nihai kullanımı ve yok edilmesi sırasında ortaya çıkabilecek çevresel riskleri azaltmak için uyulması gereken kriterlerdir. Otomobillerde katalitik konvektör bulunması şartı, gıda maddelerindeki pestisit kalıntılarına ilişkin yasal limitler belirlenmesi ürün standartlarına örnek olarak verilebilir.[11]

Bilimsel kanıtlar ile geçerli nedenlere dayandığı, ayrımcı/haksız fiile neden olmadığı ve gereksiz bir ticari engel oluşturmadığı müddetçe ürün standartlarına GATT/WTO çerçevesinde izin verilmektedir. Ancak, belirlenecek ulusal standartların ve test yöntemlerinin mümkün olduğu ölçüde uluslararası standartlara uygun olarak düzenlenmesi tercih edilmektedir.

Bunun mümkün olmadığı durumlarda ise çevre, güvenlik ve sağlık gerekçeleriyle oluşturulacak ulusal ürün standartlarına, bazı kurallara uymaları şartıyla izin verilmektedir. Bu kurallardan en önemlisi, ulusal standartların tek taraflı ve zorlamaya dayalı olmayıp, laboratuar uygulamaları, test metotları, risk değerlemesi gibi süreçlerde uyumu temel almasıdır.[12]

Özellikle gelişmiş ülkelerde çevre bilincinin giderek artması ve buna paralel olarak “çevre dostu” ürünlere verilen önem, bu ülkelere ihraç edilen ürünlerin de kullanım ve atık aşamalarında çevreye zarar vermeyeceğini belgeleyen belirli standartlara uymaları giderek bir zorunluluk haline dönüşmektedir.

“Çevre dostu” ürünler konusunda en belirgin ve son yıllarda AB ülkeleri arasında da en çok tartışma yaratan konu, ürün ambalajlarının çevreye verdiği zararın önlenmesi amacıyla mevzuat çerçevesinde oluşturulan düzenlemelerdir.

AB ülkelerinde ambalaja ilişkin ilk uygulama, 1991 yılında Almanya’nın çıkarmış olduğu bir yönetmelik çerçevesinde başlattığı ve sanayiciler ile ticari dağıtım şebekelerini sattıkları ürünlerin tüketiminden arta kalan ambalajları geri toplayarak, belirlenen oranlar çerçevesinde geri dönüştürmekle yükümlü kılan “Yeşil Nokta” uygulamasıdır. Mevzuat çerçevesinde yükümlülüklerini yerine getirebilmek için kamu kuruluşları ve özel firmalar “Duales System Deutschland-DSD” isimli bir kuruluş oluşturmuşlardır.[13]

DSD’nin yürüttüğü yeşil nokta uygulaması çerçevesinde, ambalajları toplanan ve geri dönüştürülebilen ürünlere bir “yeşil nokta” yapıştırılmaktadır. Her yapıştırılan yeşil nokta için sanayiciler ve dağıtıcı firmalar DSD’ye belirli bir prim ödemekte, toplanan primler ise ambalajların toplanması ve yeniden dönüştürülmesi için mali kaynak oluşturmaktadır.

Sonuçta, sisteme katılan tüm firmalara, ürünlerin ambalajlarının toplanacağı ve geri dönüştürüleceği konusunda DSD tarafından garanti verilmektedir. Plastik, cam, teneke, alüminyum, karton, lamine karton ve plastik ambalajlar bu sistem kapsamında yer almaktadır.[14]

2.2Üretim Standartları

Ürünlerin hammadde aşamasından başlayarak, işleme, nakletme, satım, kullanım ve uzaklaştırma aşamalarına yönelik çevresel standartları beş başlık altın gruplandırmak mümkündür.

Üretim standartlarını çevrenin korunması açısından ele aldığımızda bu standartların “çevre-dostu” teknolojilere ilişkin olduğu söylenebilir. Üretim standartlarının geliştirilmesindeki amaç, ürünlerin geçirdiği tüm üretim aşamalarında ortaya çıkabilecek olumsuz çevresel etkileri azaltmak veya önlemek ve olumlu çevresel faaliyetleri teşvik etmektir.

Bu standartların uygulanmasında kullanılan enstrümanlar olarak direkt kontroller(kirlilik standartları), çevresel vergi ve harçlar, etiketleme sistemleri vb. gibi araçlar sayılabilir. [15]

Uluslararası ticarette, üretim standartlarına dayalı olarak uygulanan ticari yaptırımlar genel olarak şu başlıklar altında toplanabilir: Belirlenen üretim standartlarına uygun olmayan ürünlere ithalat kısıtlaması getirilmesi, Eko-etiketleme, ISO 14000 Serisi ve EMAS gibi gönüllülük esasına dayalı uygulamalar, çevresel vergiler, telafi edici vergiler vb. gibi vergisel önlemlerdir.

Tüm bu standartların önemi: Üreticilerin, ticaret yapanların ve tüketicilerin sonuçta tüm toplumun, aldıkları ekonomik kararların çevreye olan etkilerini dikkate almalarının sağlanmasıdır. Diğer bir deyişle sektörler, çevre standartlarıyla, maliyet hesaplamalarında dışsal çevresel maliyetleri artık içselleştirmeye başlamaktadır.

GATT/WTO çerçevesinde belirlenen bu kurallar, çevre ve ticaret açısından uluslararası alanda en çok tartışılan konular arasındadır. Toplumdaki çevre bilincine paralel olarak yüksek çevre standartları belirleyen gelişmiş ülkelerde, üreticiler bu standartlara uymak için oldukça masraflı çevresel yatırımlar yapmak zorunda kalmaktadır.

Bu yatırımlar ise maliyetleri önemli ölçüde arttırmaktadır. Buna karşılık çevre standartlarının düşük olduğu ülkelerdeki üreticiler, aynı ürünleri çevrenin korunması için yatırım yapma zorunluluğu taşımamaları nedeniyle daha ucuza imal edebilmektedirler. Bu nedenle, çevresel standartların yüksek olduğu gelişmiş ülkelerle, bu standartların düşük olduğu veya hiç olmadığı az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında önemli bir çatışma bulunmaktadır.

Başta Avrupa Birliği ülkeleri olmak üzere, ABD, Japonya ve Kanada gibi gelişmiş ülkeler, bu durumun uluslararası ticarette haksız rekabete neden olduğunu ve çevre standartları düşük olan ülkelerin “ekolojik damping” yaptığı yönündeki şikayetlerini giderek daha sık dile getirmektedirler.

Bu nedenle, gelişmiş ülkelerdeki bir çok grup(özellikle endüstri grupları ve çevreci gruplar) çevresel standartların düşük olduğu ülkelere karşı gümrük tarifelerinin yanı sıra “ekolojik tarife” uygulanması gerektiğini ileri sürmektedirler.[16]

Çevre standartlarıyla ilgili önemli konu da kalkınmakta olan ülkelerde dikkat çeken kirlilik sığınakları, pollution haven, tezidir. Buna göre, serbest ticaret firmaları, kendilerine olumlu rekabet ortamı sağlayacak görece kirli olarak değerlendirilen işletme ve üretim metotlarını kullanmalarına olanak tanıyan, daha gevşek çevre standartlarına sahip gelişmekte olan ülkelere yönelecektir. Ancak, yapılan araştırmalarda, diğer yatırım ve maliyet faktörleri yanında çevresel maliyetlerin etkisinin çok daha az olduğu belirlenmiştir. Araştırmalar, bazı sektörlerde çevresel kontrol maliyetlerinin toplam yatırım maliyetlerinin sadece %2-3’lük kısmını oluşturduğunu göstermektedir.[17]

Üretim standartları ve “ekolojik damping” konusuna Türkiye açısından bakıldığında, bu alanda Türk deri sanayinin yakın geçmişte yaşadığı tecrübe örnek olarak verilebilir. Türk deri üreticileri, atık su arıtma gibi çevre korumaya yönelik önlemler alınmaması ve bu alanda gerekli yatırımların yapılmaması nedeniyle, Avrupa Birliği ülkelerinin anti-damping ve miktar kısıtlaması tehdidiyle karşı karşıya kalmıştır.

Buna karşılık, deri üreticilerinin gönüllü bir deklarasyon imzalayarak bu tedbirleri alacaklarını açıklamaları ve özellikle atık su arıtma tesisleri gibi gerekli altyapı çalışmalarının başlatılmasıyla bu yöndeki girişimler engellenmiştir.[18]

3.DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ VE ÇEVRE

DTÖ, Uruguay Round müzakereleri sonucunda 15 Nisan 1994’de Marakeş’de imzalanan ve 1 Ocak 1995 de yürürlüğe giren Nihai Senet içerisinde yer alan DTÖ Kuruluş Anlaşması ile kurulmuştur. DTÖ Kuruluş Anlaşması, ekleriyle birlikte 29 adet yasal metinden oluşmaktadır. Bunların yanı sıra 25 adet bildirim, karar ve mutabakat metninde DTÖ üyelerinin yükümlülükleri belirtilmektedir.

DTÖ, üye ülkelerin hayat standartlarını ve gelirlerini yükseltmeyi, tam istihdama ulaşmayı, üretim ve ticareti yaygınlaştırmayı ve dünya kaynaklarının en uygun kullanımını amaçlamaktadır. Örgüt, sürekli kalkınma için dünya kaynaklarının optimal kullanımının zorunlu olduğunu belirtirken, farklı ekonomik kalkınma düzeyindeki ülkelerin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde çevrenin korunması gerektiğini de vurgulamaktadır.

3.1DTÖ Ticaret ve Çevre Komitesi

Çevrenin korunması, sanayi kirliliği ve ticari kurallar GATT kapsamında kurumsal anlamda ilk kez 1971 tarihinde kurulan Çevre Önlemleri ve Uluslar arası Ticaret Çalışma Grubu ile ele alınmıştır. Grup, ancak, 1991-1994 döneminde toplanarak çok taraflı çevre anlaşmalarında yer alan ticari kurallar, ticari etkileri olan ulusal çevre düzenlemeleri, çevresel paketleme ve etiketleme kuralları gibi konuları görüşmüştür.

14 Nisan 1994 tarihinde Marakeş’te alınan ticaret ve çevreye ilişkin kararda çok taraflı ticaret rejimi korunurken sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesinin çelişki doğurmayacağı; ancak bunun çok taraflı ticaret rejiminin yetkilerini aşamayacağı belirtilmiştir. 31 Ocak 1995 tarihli Genel Konsey toplantısında ise görevi sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesi amacıyla sistemin açık, ayrımcı olmayan esaslarına değişiklikler yapılmasına ilişkin önerilerin geliştirilmesi olan Ticaret ve Çevre Komitesi kurulmuştur.[19]

Komite, ticaret ve çevre ilişkisini tartışma gündeminin çerçevesini geliştirdiği on maddelik çalışma programıyla çizmiştir.

Ticaret ve Çevre Komitesi tartışmaları için on maddelik gündeme sahiptir:

·Çok taraflı anlaşmalarda çevresel amaçlar için kullanılan ticari kurallar önlemler arasındaki ilişkiler.

·Ticari kurallar ile ticaretin etkileri konusundaki çevre politikaları ilişkisi.

·Ticari kurallar ile çevresel vergi ve fiyatlar arasındaki ilişkiler.

·Ticari kurallar ile ürünlerin paketlenme, etiketlenme ve geri kazanım standartların kapsayan çevresel düzenlemeler arasındaki ilişkiler

·Çevresel amaçlar için kullanılan ticari ölçütlerin saydamlığıyla ilgili ticari kurallar ve ticari etkileri olan çevre politikaları.

·Çok taraflı anlaşmalardaki düzenlemeler ile DTÖ’ nün anlaşmazlıkların çözü mekanizmaları arasındaki ilişki.

·Kalkınmakta olan ülkelerin ihracatına, piyasalara girişlerinde engel olabilecek çevresel sınırlılıklar potansiyeli ile ticari kısıtlamaların kaldırılmasıyla ortaya çıkacak çevresel fayda potansiyelinin araştırılması.

·Yurtiçinde yasaklanan malların ihracı konusu.

·Çevre ve Ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları anlaşması ilişkisi.

·Çevre ve hizmet ticareti ilişkisi.

·Diğer organizasyonlar ile DTÖ ilişkileri

Kaynak: IISD ve UNEP, 2000, Environment and Trade: A Handbook, Canada, s. 25.

3.2 Çevre ile İlgili Başlıca DTÖ Anlaşmaları

Sınır ötesi çevre sorunlarının çözümünde, çok taraflı ticaret rejiminin keyfi ayrımcılık ve gizli korumacılık riski nedenleriyle olumsuz etkilenebilmesinden dolayı, tek taraflı önlemler yerine çok taraflı küresel ya da bölgesel önlemler daha fazla kabul görmektedir.

Çok taraflı çevresel anlaşmalarda yer alan ticari düzenlemeler ile GATT kuralları arasındaki olası çatışmalar, ayrımcı olmama, en çok gözetilen ülke kaydı ve ulusal muamele ilkelerine aykırı olabilecek ticari yaptırımları bünyelerinde barındırabilmelerinden kaynaklanmaktadır. Komite çalışmalarında ortaya çıkan yaklaşım, çok taraflı çevresel anlaşmalardan sadece çok küçük kısmının, 200 anlaşmadan sadece 20’si, ticari önlem içerdiğinden bunun abartılmaması gerektiği yönündedir.

DTÖ bünyesinde ticaret ve çevreyle ilgili konuları içeren başlıca anlaşmalar: Gümrük tarifeleri ve ticaret genel anlaşması, GATT, ticarette teknik engeller anlaşması, TBT, ile sağlık ve bitki sağlığı önlemlerinin uygulanmasına ilişkin anlaşma, SPS, Ve Ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları anlaşması, TRIPS’dır.[20]

1994 tarihli GATT, 37 madde ve bağlı bir çok açıklamadan oluşmaktadır. Anlaşmanın 1. ve 2. maddeleri, en çok gözetilen ülke ve ulusal muamele olarak tanımlanan temel ilkelere dayanak olmaktadır. En çok gözetilen ülke kuralı, 1. madde, üye ülkelerin ticari ortakları arasında ayırım yapmamasını zorunlu kılmaktadır. Üye ülkeler, diğer bir ülkenin mal ve hizmetlerine tanıdıkları elverişli rejimi, koşulsuz olarak diğer tüm üye ülkelere de uygulamak zorundadır. Bununla ülkeler arasındaki farklı gümrük düzeylerinin ve diğer ticari engellerin ortadan kaldırılması amaçlanmaktadır.

Bunun iki istisnası: Bölgesel ticaret anlaşmaları ile kalkınmakta olan ülkeler özellikle de az kalkınmış ülkelere tanınan istisnalardır. DTÖ, benzer ürünler için diğer ülkelere konmuş daha yüksek oranlar olmasına rağmen bu ülkelerden gelen ürünlerde tercihli gümrük tarifeleri, sıfır gümrük uygulamalarını tanımaktadır. Ulusal muamele kuralı, 2. madde, iç pazara ilişkin düzenleme ve yerli mallar arasında ayrım yapılmamasını öngörmektedir. Diğer ülkelerin ürünlerinin kendi ülkesinde üretilen mal ve hizmetlerle aynı muameleye tabi olmasıdır. Hiçbir ulusal önlem, ulusal üreticileri benzer ürünlerde korumak amacıyla ithal edilen ürünlere uygulanamaz.

Ancak, benzer ürünlerin tanımlanmasında açıklık bunmamaktadır. Örneğin temiz teknoloji ya da çevreye zararlı teknoloji ile üretilen aynı ürünün benzer sayılıp sayılmayacağı konusu önemli çevresel sonuçlar doğurmaktadır. DTÖ anlaşmazlıkların çözümü mekanizmaları bu konuda tartışmaları sona erdirmek için veri bir piyasada son kullanım, tüketici tercihi, alışkanlıkları, ürün özellikleri, doğa ve kalite gibi kriterler yanı sıra son dönemde ürünlerin ticari olarak yerine konabilirlik özelliği taşıması kriterlerine öncelik vermektedir.

GATT’ın 11. maddesi, yine ülkeleri ticareti sınırlandıracak biçimde kota, ithalat ve ihracat lisansı ya da ithal veya ihraç edilecek mallar üzerine benzer kurallar koymalarını yasaklamaktadır.

Çünkü miktar ve hacim bakımından getirilen sınırlamalar, vergi ve gümrük gibi fiyat tabanlı düzenlemelerden daha fazla serbest ticaret sistemini bozmaktadır. Bazı çok taraflı anlaşmalar, Basel sözleşmesi ya da CITES’de olduğu gibi kontrolünü amaçladıkları materyallerde lisans veya izin belgesi gerektiren sınırlılıklar öngörebilirler; ancak günümüze kadar bu anlaşmalara ticari düzenlemeler gerekçe gösterilerek karşı çıkılmamıştır.

Ticarette şeffaflığın sağlanmasında etkinliğin tarifeler yoluyla başarılabileceği kabul edilerek, GATT, tarife dışı engellerin bazı istisnalar dışında tamamıyla kaldırılmasını, tarifelerin de giderek azaltılmasını öngörmektedir. GATT’ın 20. Maddesi üye ülkelerin genel kurallardan ayrılabilecekleri bir dizi istisnayı kapsamaktadır. Bunlar arasında iki grup istisna: (b) insan, hayvan veya bitki hayatı ve sağlığı için gerekli önlemler; (g) yurtiçi üretim ve tüketim üzerindeki kısıtlamalar bakımından da uygulanmaları şartıyla tükenen doğal kaynakların korunmasına yönelik önlemlere ilişkin kurallardır. Çevre koruma anlamındaki bu istisnai önlemler, keyfi veya haksız ayrımcılık ile gizli korumacılıkla sonuçlanabilecek biçimde uygulanamayacaktır.

Ticarette teknik engeller anlaşması, TBT, serbest ticaretin önündeki gümrük dışı engelleri kapsamaktadır. Bu anlaşma ile ithal ya da ihraç edilecek malların taşıması gereken teknik özellikler, verimlilik ve standartlar düzenlenmektedir. Bununla birlikte çevre, sağlık, işgücü ve diğer standartlar şekliyle ürünün ilgili tüm süreçlerinde taşıması gereken özellikler düzenlenmektedir.

Teknik mevzuatın ticarette gereksiz engellere neden olmaması için uluslararası kuralların uyumlaştırılması gerekmektedir. Bu kurallar, GATT 1994’ün ek anlaşmalarından birisi olan TBT’de yer almaktadır.

Sağlık ve bitki sağlığı önlemlerinin uygulanmasına ilişkin anlaşma, SPS, ise uluslararası ticarette yer alan bitki, hayvan ve yiyecek maddelerinin belli zararlı maddeler nedeniyle insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığına zarar vermesini engellemek amacıyla ülkelerin alabilecekleri önlemlerin içerik ve sınırlarını belirlemektedir.

Ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları anlaşması, TRIPS’in patentlere ilişkin bölümünde çevreye açıkça değinilmektedir. İnsan, hayvan veya bitki hayatı ve sağlığının korunması, çevreye zarar verilmesinden kaçınılması; bitki ve hayvanlar patent koruması için uygun bulunmak zorundadır.

3.3 Ticaret ve Çevre Müzakereleri

9-14 Kasım 2001 tarihlerinde Doha-Katar’da yapılan DTÖ IV. Bakanlar Konferansı sonucunda yayımlanan Deklârasyon ile tartışılan ticaret ve çevre konusu bazı yönleriyle müzakerelere açılmıştır.

DTÖ gündeminde ticaret ve çevre konusu, genel olarak, çok taraflı ticaret rejimi ile çevre politikaları ve ilgili önlemlerin karşılıklı etkileşimleri, sürdürülebilir kalkınma ve uluslararası ticaret kavramlarının birbirini destekler biçimde geliştirilmesi bağlamında ele alınmaktadır.

Bu kapsamda uluslar arası ticaret kurallarının, çevre politikaları ile uyum sağlayacak biçimde gözden geçirilmesi ve çevrenin korunması amacıyla alınan ticari önlemlerin haksız ve gereksiz kısıtlamalara neden olmayacak biçimde uygulanması DTÖ bünyesinde ticaret ve çevre tartışmalarının başlıca unsurlarıdır.

Doha Bakanlar Konferansı Deklârasyonu ilgili paragrafları çerçevesinde özetle: DTÖ kuralları ile çok taraflı çevre anlaşmaları arasındaki ilişkiler; DTÖ ile çok taraflı çevresel anlaşmalar sekretaryaları arasında bilgi değişimi ve gözlemci statüsü tanınması; çevresel mal ve hizmetlerde tarifelerin ve tarife dışı engellerin azaltılması konuları çok taraflı müzakereye açılmıştır.

Ayrıca Ticaret ve Çevre Komitesi, gelişmekte olan ülkeler ve özellikle de az gelişmiş ülkeler açısından çevre önlemlerinin pazara giriş üzerindeki etkileri; ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları anlaşmasının ilgili hükümleri ve çevre amaçlı etiketleme zorunlulukları konularına öncelik vererek çalışmalarını sürdürmek, çalışmaları sonucunda uygun bulacağı önerileri kapsayan raporu 10-14 Eylül 2003 tarihlerinde Cancun-Meksika’da düzenlenecek V.Bakanlar Konferansına sunmakla görevlendirilmiştir.[21]

SONUÇ

Dış ticaret ile çevre arasındaki ilişkiler iki yönlüdür. Çevre ile ilgili düzenlemelerin dış ticareti etkilediği kadar, dış ticaret ve onunla ilgili düzenlemeler de çevre korumasını etkilemektedir. Özellikle gelişmiş ülkelerde çevre bilincinin giderek artması ve buna paralel olarak “çevre dostu” ürünlere verilen önem, bu ülkelere ihraç edilen ürünlerin üretiminden tüketimine kadar tüm süreçlerinde çevreye zarar vermeyeceğini belgeleyen belirli standartlara uymaları giderek bir zorunluluk haline dönüşmektedir. Aksi takdirde ürünlerin, bu standartlara uyumlu olmadığı gerekçesiyle ithalatı yasaklanabilmekte veya miktar sınırlamaları getirilmektedir.

Ticaret, çevre ve kalkınma birlikte ele alınmalıdır. Ticaret, kalkınma ve çevre arasında tek yönlü ve zorunlu ilişki yerine çok yönlü ve oldukça karmaşık ilişkiler bütünü bulunmaktadır. İlgili sektöre, piyasaya, ülkeye ve politikalara bağlı olarak uluslararası ticaretin serbestleştirilmesi çevre ve kalkınma için iyi ve kötü sonuçları beraberinde bulundurabilmektedir. Bu anlamda ticaret ve çevre arasındaki ilişkileri konu edinen çalışmalar ile geliştirilen düzenleme ve politikalarda tüm aktörlerin amacı; sürdürülebilir kalkınmanın başarılmasında yararlı olacak olumlu yönlerin arttırılması, olumsuzlukların ise olabildiğince azaltılması olmalıdır. Birey, firma, yerel, ulusal ve uluslararası ölçekte bu anlamda oluşturulacak görüş birliği, bilimsel bilgi birikimine yardımcı nitelikte çalışmalar ile geliştirilen uluslararası işbirliği imkanları, ticaret ve çevre arasındaki olumlu ilişkilerle sürdürülebilir kalkınmanın başarılmasında küresel eğilime temel olacaktır. Bu anlamda ticaret anlaşmaları görüşmelerinde kalkınmış ve kalkınmakta olan ülkeler arasında sağlanacak katılımcı, dengeli ve eşitlikçi yapı kalkınmanın sürdürülebilirliğinde esas olmaktadır.

Bu bağlamda, çevresel standartlar uluslar arası ticaretin pasaportu olma niteliğini kazanmaktadır. Bu durumda çevre standartları konusunun ticaret için önemi artırmakta ve bu alanda ki düzenlemelerin artarak yayılmasına neden olmaktadır.

KAYNAKÇA

COMMON, Mick (1996), “Environmental Policy and International Competitiveness”, Environmental Economics Seminar Series, , (Çevrimiçi) http://www.environment.gov.au, 16 Mayıs 2000

COSBEY, Aaron, (1996), Trade and Sustainable Development:The Global Picture, Winnipeg, Canada, International Institute for SustainableDevelopment,.

DTM (T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı),2003b, “Sürmekte Olan Müzakereler”,

http://www.dtm.gov.tr/anl/DTO/CEVREMUZAKERE.htm, 04.08.2003.

_____, 2002, Dünya Ticaret Örgütü’nde Ticaret ve Çevre, T.C. Başbakanlık Dış Ticaret

Müsteşarlığı Anlaşmalar Genel Müdürlüğü, Aralık.

EKEMAN, Ebru, (1998) Avrupa Birliği ve Türkiye’nin Çevre Politikalarının Karşılaştırmalı İncelemesi, İstanbul, İktisadi KalkınmaVakfı Yayınları No:153.

ESTY, Daniel C., (1994) Greening the GATT: Trade, Environment and Future, Washington D.C, Institute for International Economics,.

GROSSMAN, Gene H., Alan B.Krueger, (1992) Environmental Impacts of a North American Free Trade Agreement, U.S.A, NBER Working PaperSeries, No:3914

KERR, Robert ve diğerleri, (1999) Beyond Regulation: Exporters and Voluntary Environmental Measures, Winnipeg, Canada, InternationalInstitute for Sustainable Development, 1999.

KRISSOFF, Barry ve diğerleri, (1996) Exploring Linkages Among Agriculture, Trade and the Environment, U.S.A, U.S. Department ofAgriculture, Economic Research Service, Agricultural Economic ReportNo:738.

IISD ve UNEP, 2000, Environment and Trade: A Handbook, Canada, s. 25.

OECD (1993) Environmental Policies and Industrial Competitiveness,Paris, OECD, OCDE/GD(93)83, January 1993

THOMAS, Christopher ,Greg A. Tereposky,(1993) “The Evolving Relationship Between Trade and Environmental Regulation”, Journal of World Trade, Volume:27, August 1993


[1]COSBEY, Aaron, (1996), Trade and Sustainable Development:The Global Picture, Winnipeg, Canada, s.: 4

[2]COMMON, Mick (1996), “Environmental Policy and International Competitiveness”, Environmental Economics Seminar Series,s.: 2

[3]COMMON, Mick.a.g.e., s.: 6

[4]ESTY, Daniel C., (1994) Greening the GATT: Trade, Environment and Future, Washington D.C, Institute for International Economics,.s.:7

[5]COSBEY, Aaron, Mick.a.g.e., s.: 8

[6]THOMAS, Christopher ,Greg A. Tereposky,(1993) “The Evolving Relationship Between Trade and Environmental Regulation”, Journal of World Trade, Volume:27, August 1993

[7]COSBEY, Aaron, Mick.a.g.e., s.: 9

[8]COSBEY, Aaron, Mick.a.g.e., s.: 10

[9]COSBEY, Aaron, Mick.a.g.e., s.: 11

[10]KRISSOFF, Barry ve diğerleri, (1996) Exploring Linkages Among Agriculture, Trade and the Environment, U.S.A, U.S. Department ofAgriculture, Economic Research Service, Agricultural Economic ReportNo:738, s.: 14

[11]KRISSOFF, Barry ve diğerleri, a.g.e., s.: 16

[12]EKEMAN, Ebru, (1998) Avrupa Birliği ve Türkiye’nin Çevre Politikalarının Karşılaştırmalı İncelemesi, İstanbul, İktisadi KalkınmaVakfı Yayınları No:153, s.: 14

[13]KERR, Robert ve diğerleri, (1999) Beyond Regulation: Exporters and Voluntary Environmental Measures, Winnipeg, Canada, InternationalInstitute for Sustainable Development, 1999,s.: 7

[14]EKEMAN, Ebru a.g.e., s.: 16

[15]OECD (1993) Environmental Policies and Industrial Competitiveness,Paris, OECD, OCDE/GD(93)83, January 1993, s.: 4

[16]OECD,1993, s.: 7

[17]IISD ve UNEP, 2000, s.: 44-45.

[18]EKEMAN, Ebru a.g.e., s.: 17

[19]DTM (T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı),2003b.

[20]IISD ve UNEP, 2000: 27-32; Bkz. DTM, 2002, s.: 8-12.

[21]DTM, 2003b, s.: 26

]]>
http://istemiparman.com.tr/dto-cercevesinde-uluslararasi-ticaret-ve-cevre-iliskisi/feed/ 0